Obóz w Gnojewie zlokalizowany po prawej stronie szosy tuż za przydrożną kapliczką.W r.1940 pracowali tu Anglicy zatrudnieni przy budowie mostu na Wiśle i nasypów podjazdowych.
W r.1941-42 ich miejsce zajęli jeńcy rosyjscy zatrudnieni przy budowie strategicznej szosy.
Wyniszczano ich mordercza pracą.
Rozstrzeliwano na łące za cmentarzem.
Pomnik upamiętniający ofiary STALAGU XXB, którzy budowali nową drogę betonową oraz most na Wiśle. Pomnik odsłonięto 24 maja 2010 roku. Autorem pomnika jest Arkadiusz Skorek. Przy budowie wykorzystano fragment szyn kolejki używanej podczas prac wykonywanych przez jeńców hitlerowskiego obozu.
Badania historyczne oraz analizy dokumentów [Bałtyckiej Biblioteki Cyfrowej](http://bibliotekacyfrowa.eu/Content/40854/outimg-0001.pdf) pozwalają zrekonstruować bardziej szczegółowy obraz funkcjonowania komanda roboczego w Gnojewie (wówczas niem. Gnojau). Miejsce to wyróżniało się specyficzną infrastrukturą oraz faktem, że oprócz oficjalnych jeńców wojennych krzyżowały się tam losy różnych grup ofiar wojny. [1]
## 1. Lokalizacja i infrastruktura obozowa
W przeciwieństwie do wielu małych komand rolniczych, gdzie jeńcy nocowali rozproszeni po stodołach u bauerów, w Gnojewie istniał skoncentrowany kompleks obozowy. [1]
* Baraki obozowe: Niemcy wznieśli tam solidne, drewniane baraki mieszkalne dla więźniów oraz budynki wartownicze dla strażników Wehrmachtu. [1]
* Losy po wojnie: Z zapisków historycznych wynika, że zabudowania te przetrwały przejście frontu w 1945 roku w bardzo dobrym stanie. Zaraz po wojnie były tymczasowo wykorzystywane przez nowo przybyłych polskich osadników, jednak z biegiem lat zostały całkowicie rozebrane. Dzisiaj po strukturze mieszkalnej komanda nie ma już fizycznego śladu w terenie. [1]
## 2. Połączenie z robotnikami przymusowymi (Zwangsarbeiter)
Gnojewo było unikalnym punktem na mapie martyrologicznej Żuław, ponieważ siatka obozowa koegzystowała tam z siecią cywilnej pracy przymusowej. [1]
* Z zachowanych relacji (m.in. Kazimierza Ollera, Polaka zesłanego do Gnojewa w latach 1940–1942) wynika, że obok jeńców wojennych ze Stalagu XX B, w samej wsi i u najbogatszych niemieckich gospodarzy pracowali przymusowo polscy cywile. [1]
* Praca ta była ściśle powiązana – jeńcy wojenni wykonywali najcięższe zadania inżynieryjne (droga, kolejka wąskotorowa), podczas gdy robotnicy cywilni zabezpieczali zaplecze gospodarcze i logistyczne. [1]
## 3. Brytyjscy jeńcy i budowa mostu w Knybawie
Najlepiej udokumentowaną grupą w tym podregionie byli jeńcy brytyjscy (w tym wzięci do niewoli m.in. pod Dunkierką w 1940 roku). [2, 3]
* Trafili oni do komand w rejonie Miłoradza i Gnojewa, ponieważ Niemcy potrzebowali wykwalifikowanych robotników do obsługi maszyn przy budowie pobliskiego mostu w Knybawie (strategicznego, wieloprzęsłowego mostu o długości niemal 1 km).
* Brytyjczycy, chronieni w pewnym stopniu przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż, prowadzili w tamtejszych komandach bierny opór. Sabotowali prace budowlane poprzez celowe spowalnianie tempa, wadliwe mieszanie betonu czy niszczenie narzędzi, co doprowadzało do szału niemieckich majstrów nadzorujących budowę drogi i przyczółków mostowych. [4]
## 4. Tragiczny los jeńców radzieckich (1941–1945)
Sytuacja w Gnojewie dramatycznie pogorszyła się po ataku III Rzeszy na ZSRR. Do komanda zaczęły trafiać transporty jeńców radzieckich, których Wehrmacht nie uznawał za objętych ochroną humanitarną.
* Katorga przy szoie: To właśnie oni byli zmuszani do najbardziej morderczej pracy przy układaniu betonowych płyt nowej drogi i ręcznym pchaniu wagoników kolejki wąskotorowej.
* Głód i śmiertelność: Racje żywnościowe dla tej grupy były głodowe (kapuśniak z obierzyn, minimalne porcje zepsutego chleba). Wielu jeńców zmarło z wycieńczenia bezpośrednio na placu budowy lub w barakach. To ich pamięci dedykowany jest wzniesiony w miejscowości pomnik. [5]
## 5. Styczeń 1945: Ewakuacja i „Marsz Śmierci”
Komando w Gnojewie przestało istnieć nagle, pod koniec stycznia 1945 roku, w obliczu zbliżającej się ofensywy Armii Czerwonej. [6]
* Niemiecka komendantura Stalagu XX B wydała rozkaz natychmiastowej ewakuacji pieszej wszystkich komand roboczych na zachód.
* Jeńcy z Gnojewa zostali w pędzonym w mrozie i śnieżycy „marszu śmierci” skierowani w stronę Malborka, a stamtąd dalej przez zamarzniętą Wisłę na zachód. Kto nie miał siły iść, był rozstrzeliwany przez strażników na poboczach dróg. [6]