W latach międzywojennych Szymankowo było kluczowym, niemiecko-polskim węzłem kolejowym i granicznym na terenie Wolnego Miasta Gdańska. W tym trudnym i narastająco wrogim otoczeniu polscy mieszkańcy, kolejarze i celnicy wywalczyli dla swoich dzieci miejsce, w którym mogły uczyć się w ojczystym języku. Poznaj niezwykłą historię Szkoły Powszechniej Macierzy Szkolnej w Szymankowie i bohaterów, którzy zapłacili za nią najwyższą cenę.
Od dworcowej klasy do własnej placówki (1934)
Zanim w Szymankowie powstała oficjalna polska szkoła, w latach 30. XX wieku edukacja odbywała się w warunkach improwizowanych. W części budynku dworcowego zorganizowano skromny punkt szkolny dla dzieci polskich kolejarzy i celników pracujących na stacji granicznej. Pierwszymi nauczycielami, którzy podjęli się trudu krzewienia wiedzy i polskości, byli Jan Hinc oraz Franciszek Preuhs, dojeżdżający na zajęcia z pobliskiego Tczewa.
Szybko rosnąca liczba uczniów wymusiła utworzenie stałej placówki:
- 27 kwietnia 1934 roku – oficjalne otwarcie Szkoły Powszechnej Macierzy Polskiej (Szkolnej). Inauguracji towarzyszyła podniosła uroczystość z udziałem przedstawicieli Polonii oraz Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Gdańsku.
- Wsparcie lokalnej społeczności – mieszkańcy sąsiedniego Lisewa ufundowali nowo otwartej szkole obraz Matki Boskiej.
- Zasięg placówki – choć nowa szkoła mieściła się w budynku obok dworca, uczęszczały do niej dzieci nie tylko z Szymankowa, ale również z Lisewa, Kałdowa, Tczewa oraz Nowego Dworu Gdańskiego.
🏛️ Ciekawostka architektoniczna:
We wsi do dziś stoi charakterystyczny, czerwony budynek szkolny z rzeźbionymi lwami na fasadzie. Obiekt ten powstał jeszcze w okresie międzywojennym jako inwestycja Senatu Wolnego Miasta Gdańska dla niemieckiej szkoły w Szymankowie.
Rozwój, narastający terror i tragiczny rok 1939
Dynamiczny rozwój polskiej placówki szybko przyciągnął uwagę i wywołał wrogość ze strony lokalnych bojówek hitlerowskich:
- Dobudowa nowej klasy (1936 r.) – liczba uczniów w ciągu dwóch lat wzrosła z 40 do 60. Przy szkole uruchomiono także ochronkę (przedszkole) dla najmłodszych dzieci.
- Aresztowania kadry (1939 r.) – rosnąca rola polskiego ośrodka oświatowego stała się solą w oku niemieckich władz. Na początku 1939 roku rozpoczęły się jawne represje i aresztowania nauczycieli.
- Wybuch II wojny światowej – brutalnie przerwał funkcjonowanie polskiej szkoły, a jej kadra i wychowankowie stali się jednymi z pierwszych ofiar niemieckiego terroru na Pomorzu.
Pamięć żywa do dziś
Współcześnie Szkoła Podstawowa w Szymankowie działa przy ul. Bohaterów Września 1939 r. 14. Uczniowie prężnie pielęgnują lokalne dziedzictwo, uczestnicząc w projektach edukacyjnych (np. „Szkoła kreatywnych umysłów”) oraz organizując coroczne obchody upamiętniające bohaterów z września 1939 roku. W kwietniu 2014 roku placówka uroczyście obchodziła 80-lecie swojego istnienia.
👥 Nauczyciele i bohaterowie: Ludzie, którzy tworzyli historię
| Imię i nazwisko | Rola w szkole | Zapamiętany za… |
| Franciszek Preuhs | Pierwszy kierownik i co-founder | Dojeżdżał z Tczewa; aresztowany przez Niemców 1 lutego 1939 r. i skazany na rok więzienia za działalność polską. |
| Edyta Gertruda Czoskówna | Nauczycielka, kierowniczka, Patronka Szkoły | Symbol bohaterstwa; przejęła kierownictwo po aresztowaniu Preuhsa. Rozstrzelana w Lesie Szpęgawskim. |
| Jan Hinc | Współtwórca punktu na dworcu | Prowadził pierwsze pionierskie zajęcia dla dzieci kolejarzy. |
| Alojzy Bartz & Anna Burdówna | Nauczyciele wspomagający | Prowadzili lekcje w najtrudniejszych miesiącach 1939 r. (Bartz dojeżdżał z Gdańska). |
| Jan Błaszk | Dyrektor placówki | Oficjalnie objął funkcję dyrektora w kwietniu 1939 r. |
| Janina Sawicka | Opiekunka ochronki | Prowadziła przedszkole dla najmłodszych dzieci z Szymankowa. |
🌹 Edyta Gertruda Czoskówna – Patronka i Symbol Niezłomności
Od 1985 roku Szkoła Podstawowa w Szymankowie dumnie nosi imię Edyty Czoskówny. Jej życiorys to poruszające świadectwo patriotyzmu i bezgranicznego oddania młodzieży.
- Wykształcenie i pasja: Urodziła się 16 października 1913 roku w Starogardzie Gdańskim. Uczyła się w Szkole Handlowej w Gdańsku, a w latach 1932–1936 ukończyła Studium Wychowania Fizycznego przy Seminarium Nauczycielskim w Poznaniu. Działała w Gdańskiej Chorągwi ZHP, KS „Gedania” oraz Przysposobieniu Wojskowym Kobiet.
- Praca w Szymankowie: Pracę w szkole rozpoczęła we wrześniu 1936 roku. Gdy na początku 1939 r. aresztowano Franciszka Preuhsa, bez wahania wzięła na swoje barki cały ciężar prowadzenia placówki.
- Męczeńska śmierć: Po wybuchu wojny była kilkukrotnie aresztowana i więziona (w Tczewie, Gniewie oraz w gdańskim Nowym Porcie). 24 listopada 1939 roku została rozstrzelana wraz z całą swoją rodziną w masowej egzekucji w Lesie Szpęgawskim.
„Jeszcze Polska nie zginęła!”
— według relacji świadków, te słowa krzyknęła z dumnie podniesioną głową Edyta Czoskówna, stojąc w obliczu plutonu egzekucyjnego.